JEOFİZİK ÇALIŞMALARI

Arazi Çalışmasına Hazırlık Nasıl Yapılır?

Jeolojik çalışmalarda, çalışılan konuya (Genel Jeoloji, Mühendislik Jeolojisi, Maden yatakları, Mineraloji-
Petrografi, Hidrojeoloji vb.) bağlı olarak araziye çıkmadan önce hazırlık çalışmaları yapılmaktadır. Yapılan
hazırlıklar ortak olarak şu şekildedir:
1. Çalışılacak bölgeyle ilgili literatür çalışması

- Daha önce bölge ve civarında yapılmış olan çalışmaların incelenmesi ve derlenmesi

(Rapor, makale, tez vb.)

- Topoğrafik ve jeolojik haritaların incelenmesi

- Hava fotoğrafları ve uydu görüntülerinin incelenmesi

2. Amaca uygun olarak saha için gerekli donanımın (Araç, gereç vb.) hazırlanması

Arazi çalışmalarında ihtiyaç duyulabilecek araç ve gereçler, ve bunların özellikleri kısaca şöyledir;

- Jeolog çekici: Genellikle bir ucu sivri veya keski şeklinde bir çekiç olup, kayaçları

kırmak, kazmak, temizlemekte, ve alınacak numuneleri düzeltmek için kullanılır.

- Jeolog pusulası: Yerkürenin manyetik özelliğine dayanılarak yapılmış, yön belirlemeye,

çizgisel ve düzlemsel yapıların konumlarının ölçülmesine, yer tayinine vb. yarayan araçtır.

- Harita altlığı: Aluminyum veya plastikten yapılmış, arazide haritaların ve kağıtların düzenli bir

şekilde muhafaza edilmesini sağlar.

- Fotoğraf makinası: Jeolojik yapıların görüntülenmesi ve bu görüntülerin büro çalışmalarında

kullanımını sağlar. Arazide amaca yönelik fotoğraf çekiminde ölçeklendirme mutlaka yapılmalıdır.

- Altimetre: Hava basıncına bağlı olarak yüksekliği gösteren alettir. Kalibrasyonu arazide

yapılmalıdır.

- Hidroklorik asit (%10 HCl): Saha çalışmalarında karbonatlı kayaçların tespitinde kullanılır.

- Saha defteri: Saha çalışmalarında tüm ölçüm ve gözlemlerin lokasyon belirtilerek

kaydedildiği defterdir.

- Lup: Kayaçlardaki mineralleri, mikrofosilleri vb. görmekte zorlanılan ayrıntıları büyütmekte

kullanılan mercektir.

- Şerit metre: Çelikten yapılmış, özel amaçlı çalışmalarda (Ölçülü stratigrafik kesit, yamaç

eğiminin saptanması, kalın tabakaların ölçümü vb.) kullanılan araçtır.

- GPS: Küresel yerbulma sistemi (Global Position System). En az 3 veya 4 uydu yardımıyla yeryüzünde

herhangi bir noktanın enlem, boylam ve yükseklik değerlerini veren elektronik alet.

Pusula tanımı ve çeşitleri

Pusula, yerkürenin manyetik özelliğine dayanılarak yapılmış, yön belirlemeye yarayan bir ölçü aletidir. Pusulalar

kullanım yerlerine göre değişik isimler alabilirler (Jeolog pusulası, madenci pusulası, gemici pusulası vb.).

Jeolog Pusulası

Jeolog pusulası esasta klinometre (eğimölçer) ve el düzecinden oluşmuştur. Jeolojik çalışmalarda çok değişik

amaçlarda kullanılsa da yaygın olarak düzlemsel ve çizgisel yapı unsurlarının konumunun saptanmasında

kullanılır. Bir jeolog pusulasının ana unsurları şunlardır:

- Pusula ibresi (Ağırlıklı taraf güneyi gösterir. Eğer ağırlıklı uç yoksa, işaretli uç veya N yazılı uç kuzeyi

gösterir)

- Klinometre düzeci (Eğim ölçer düzeci)

- Nişan delikleri ve nişan kolu

- Dereceli daire

- Ayna

- Kabarcıklı düzeçler



Pusula tabanı üzerinde yön harfleri vardır (N:Kuzey, S:Güney, E:Doğu, W:Batı).

Taban üzerinde E-W yer değiştirmiş olarak yazılır. Çünkü; pusula tabanını saat ibresi yönünde

döndürdüğümüzde pusula ibresi saat ibresinin tersi yönünde dönme hareketi yapar.



Arazide Pusula Kullanımı

Düzlemsel elemanların konumlarının ölçülmesi

Tabakalanma, klivaj, şistozite, kıvrım eksen düzlemleri, fay düzlemleri, eklemler ve damarlar gibi düzlemsel

yapıların konumları aşağıda belirtilen yollarla ölçülür.

a. Doğrultu yönü ve doğrultu açısının ölçümü



Bu iş için pusulanın E veya W kenarı ölçülecek düzlemsel yapıya yaslanır (yandaki

şekil). Eğer düzlemin üzeri düzgün değilse çekiçle temizlenebilir veya düz bir yüzey

elde etmek için jeolog defterinden yararlanılabilir. Pusula tabanı, tabaka düzleminden

kaldırılmadan, yuvarlak kabarcıklı düzeç yardımıyla yataylanır. Doğrultunun değeri,

pusula kadranının üst kısmında bulunan dereceli (0-360) kadrandan okunur.

Doğrultunun tanımından da anlaşılacağı üzere doğrultu açısı, pusula

ibresinin kuzeyle yapmış olduğu dar açıdır (E-N-W aralığında pusula ibresinin hangi

ucu kalırsa kalsın). Doğrultunun değerini gösteren pusula ibresinin yönü ise bize

doğrultunun yönünü vermektedir.

b. Eğim yönü ve eğim açısının ölçümü



Pusulanın N veya S kenarı pusulanın doğrultusuna paralel bir şekilde yaslanır.

Pusulanın N kenarı yaslanırsa, pusula ibresinin S ucunun (Ağırlıklı uç), S kenarı

yaslanırsa, pusula ibresinin N ucunun gösterdiği yön bize eğim yönünü verir.

Eğim açısını ölçerken Brunton jeolog ve Breithaupt Jeolog pusulalarında farklılıklar

bulunmaktadır.

Brunton jeolog pusulası için; pusulanın klinometreli tarafı (W kenarı) düzlemin

doğrultusuna dik ve düşey bir şekilde yaslanır (Yandaki şekil). Daha sonra

pusulanın arkasında bulunan sarkaç sağa-sola çevrilerek silindirik kabarcıklı düzeç (Klinometre düzeci)

yataylanır ve eğim açısı, pusula tabanındaki dereceli (90-0-90) bölmeden okunur.

Breithaupt Jeolog pusulası için; pusulanın kenarı (Oynar sarkaçlı kenar) düzlemsel elemanın doğrultusuna dik

şekilde yaslanır (Üstteki şekil). Pusulanın içinde bulunan, oynar sarkacın gösterdiği değer, eğim açısı olarak

okunur.

Çizgisel elemanların konumlarının ölçülmesi

Çizgisel elemanlar; kıvrım eksenleri, mineral lineasyonları, fay çizikleri vb. yapılardır. Tüm çizgisel yapıların

doğrultuları, dalım yönleri ve dalım açıları aşağıda anlatılan yolla ölçülür.

JEO152 / MAS

a. Doğrultu yönü ve doğrultu açısının ölçümü

Harita altlığının veya defterin kenarı çizgisel yapı boyunca yerleştirilir ve düşey konuma getirilir. Pusula kenarı

(E veya W), düşey konumda bulunan deftere yaslanarak doğrultu yönü ve doğrultu değeri düzlemsel yapılarda

olduğu gibi bulunur.

b. Dalım yönü ve dalım açısı

Pusulanın W kenarı (klinometreli olan kenar), çizgisel yapıya paralel şekilde yaslanarak dalımın değeri,

düzlemsel yapılarda eğimin değerini bulurken izlediğimiz yolla aynı şekilde bulunur.



Dalımın yönü ise çizgisel yapı elemanının dalımlı olduğu yöndür. Bu yön ya doğrultu ile aynı yönlü ya da tam

zıttı olan yöndür.

Yer Tayin yöntemleri

Morfolojisi belirgin olmayan düz arazilerde veya görüş alanının çok sınırlı olduğu derin vadilerde, omanlıklarda

yer tayini oldukça güçleşmektedir. Bu gibi durumlarda jeolog pusulasından yararlanarak bulunduğumuz yeri

kesin olarak belirleyebiliriz. Bu yöntemler;

Geriden kestirme yöntemi

Yerini saptamak istediğimiz noktanın üzerinde bulunuyorsak, harita ve arazi üzerinde yerini kolaylıkla

belirleyeceğimiz iki nokta (Örn: A tepesi, B çeşmesi) seçilir. Pusula A tepesi hizasında tutularak, A tepesinin

doğrultusu ve B çeşmesi hizasında tutularak, B çeşmesinin doğrultusu ölçülür. Bu ölçüler harita üzerinde A ve B

noktalarına yerleştirildiğinde, A ve B den geçen doğruların kesişim noktaları arazide bulunduğumuz yeri verir.

Daha sağlıklı bir yöntem için atış yapılan nokta sayısı arttırılabilir.

İleriden kestirme yöntemi

Yerini saptamak istediğimiz noktaya çeşitli nedenlerle (derin vadilerin olması, ormanlık olması vb.)

ulaşamıyorsak, harita ve arazi üzerinde yerini kolaylıkla saptayabildiğimiz iki noktaya (A tepesi ve B çeşmesi)

gidilerek pusula ile önce A tepesinden ulaşamadığımız yere atış yaparız ve A tepesi ile yeri saptanmak istenen

nokta arasındaki doğrultu ölçülür. Aynı işlemleri B çeşmesine giderekte tekrarlarız. Bu ölçüler, harita üzerinde A

ve B noktalarına yerleştirildiğinde A ve B den çizilen doğruların kesişim noktaları arazide ulaşamadığımız

noktanın harita üzerinde yerini verir. Daha sağlıklı bir yöntem için atış yapılan nokta sayısı arttırılabilir.

Pusula-Altimetre yöntemi

Bir çeşit geriden kestirme yöntemi olan pusula – altimetre yöntemi ile yeri bilinen A tepesine atış yapılır ve

ölçülen doğrultu haritaya çizilir. Altimetreden bulunduğumuz yükseklik tespit edilir. Haritaya çizdiğimiz

doğrultu üzerinde bu eşyükseklik eğrisinin değeri bize bulunduğumuz noktayı verir.



Kaynak : http://www.geneljeo.hacettepe.edu.tr/ders6.pdf